Zakres obowiązków i uprawnień pracodawcy, pracowników oraz poszczególnych komórek organizacyjnych zakładu pracy i organizacji społecznych w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy
Podstawowe obowiązki pracodawcy według Kodeksu Pracy
Na pracodawcy spoczywa ogólna odpowiedzialność za stan BHP w firmie. Nie może on jej przenieść na innych pracowników – również tych, którzy wykonują zadania służby BHP. W każdej firmie musi być osoba, która zajmuje się zadaniami służby BHP. Może być to sam pracodawca w firmie zatrudniającej do 20 osób, lub inny wyznaczony pracownik, spełniający wymogi rozporządzenia. Może być to również specjalista spoza zakładu pracy.
Art. 207.
§ 1. Pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy.
§ 2. Pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników poprzez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. W szczególności pracodawca jest obowiązany:
- 1) organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy,
- 2) zapewniać przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować wykonanie tych poleceń,
- 3) zapewnić wykonanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez organy nadzoru nad warunkami pracy,
- 4) zapewniać wykonanie zaleceń społecznego inspektora pracy.
§ 3. Pracodawca oraz osoba kierująca pracownikami są obowiązani znać, w zakresie niezbędnym do wykonywania ciążących na nich obowiązków, przepisy o ochronie pracy, w tym przepisy oraz zasady bezpieczeństwa i higieny pracy.
(komentarz) Pracodawca jest zobowiązany do ciągłej poprawy systemu bezpieczeństwa i higieny pracy. Aby zrealizować to zadanie, musi on posiadać odpowiednią znajomość przepisów prawnych i zasad BHP w tej dziedzinie. Jednym z instrumentów, który pozwala na bieżące monitorowanie zagrożeń wynikających z działania czynników mających wpływ na stanowisko pracy jest dokument raportujący przeprowadzenie “Oceny ryzyka zawodowego” na każdym stanowisku pracy. Informuje on o możliwych zagrożeniach, przedstawia sposoby zmniejszania ciężkości ich następstw i prawdopodobieństwa wystąpienia oraz zawiera ocenę czy stopień ryzyka zawodowego pozwala na wykonywanie pracy. Obowiązkiem pracodawcy jest informowanie pracowników o ryzyku zawodowym, ocena i dokumentowanie ryzyka występującego przy określonych pracach oraz stosowanie niezbędnych środków profilaktycznych zmniejszających ryzyko.
Pracodawca powinien zapewnić likwidację zagrożeń dla zdrowia przez stosowanie urządzeń i materiałów nie powodujących takich zagrożeń. Jeżeli ze względu na rodzaj procesu pracy nie jest w stanie tego zrobić powinien zapewnić odpowiednie rozwiązania organizacyjne i techniczne, m. in. odpowiednie środki ochrony zbiorowej, ograniczające wpływ zagrożeń na zdrowie i bezpieczeństwo pracowników. W przypadku gdy ograniczenie to, nie jest wystarczające, powinien zapewnić pracownikom odpowiednie środki ochrony indywidualnej.
Pracodawca jest uprawniony do:
- - nagradzania i wyróżniania pracowników,
- - stosowania kary upomnienia i kary nagany za nieprzestrzeganie przez pracownika ustalonego porządku, regulaminu pracy, przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przepisów przeciwpożarowych,
- - stosowania kary pieniężnej za nieprzestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy.
Podstawowe obowiązki kierownika według Kodeksu Pracy
Art. 212.
Osoba kierująca pracownikami jest obowiązana:
- 1) znać, w zakresie niezbędnym do wykonywania ciążących na niej obowiązków, przepisy o ochronie pracy, w tym przepisy oraz zasady bezpieczeństwa i higieny pracy,
- 2) organizować stanowiska pracy zgodnie z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy,
- 3) dbać o sprawność środków ochrony indywidualnej oraz ich stosowanie zgodnie z przeznaczeniem,
- 4) organizować, przygotowywać i prowadzić prace, uwzględniając zabezpieczenie pracowników przed wypadkami przy pracy, chorobami zawodowymi i innymi chorobami związanymi z warunkami środowiska pracy,
- 5) dbać o bezpieczny i higieniczny stan pomieszczeń pracy i wyposażenia technicznego, a także sprawność środków ochrony zbiorowej i ich stosowanie zgodnie z przeznaczeniem,
- 6) egzekwować przestrzeganie przez pracowników przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy,
- 7) zapewniać wykonanie zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad pracownikami.
(komentarz) Szczególnie proszę zwrócić uwagę na:
- ad. 1 Kierownik jest zobowiązany znać przepisy BHP. Gdyby doszło do wypadku nie może się on tłumaczyć brakiem wiedzy na temat obowiązującego prawa lub zasad w zakładzie pracy.
- ad. 2 Obowiązkiem pracodawcy jest organizowanie pracy w sposób zapewniający przestrzeganie zasad BHP. Do realizacji tego zadania posługuje się on kierownikami komórek organizacyjnych.
- ad. 6 W przypadku, gdy pracownik nie przestrzega przepisów BHP, kierownik powinien to od niego egzekwować poprzez odpowiedzialność porządkową.
Podstawowe obowiązki pracownika według Kodeksu Pracy
Art. 211.
Przestrzeganie przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy jest podstawowym obowiązkiem pracownika. W szczególności pracownik jest obowiązany:
- 1) znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, brać udział w szkoleniu i instruktażu z tego zakresu oraz poddawać się wymaganym egzaminom sprawdzającym,
- 2) wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz stosować się do wydawanych w tym zakresie poleceń i wskazówek przełożonych,
- 3) dbać o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz o porządek i ład w miejscu pracy,
- 4) stosować środki ochrony zbiorowej, a także używać przydzielonych środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego , zgodnie z ich przeznaczeniem
- 5) poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badaniom lekarskim i stosować się do wskazań lekarskich,
- 6) niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zauważonym w zakładzie pracy wypadku albo zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego oraz ostrzec współpracowników, a także inne osoby znajdujące się w rejonie zagrożenia, o grożącym im niebezpieczeństwie,
- 7) współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy.
(komentarz) Szczególnie proszę zwrócić uwagę na to, że:
- ad. 1 Pracownik jest zobowiązany znać przepisy BHP. W tym celu zorganizowany jest dla niego m.in. instruktaż ogólny.
- ad. 3 Ustawodawca zaplanował, część czasu pracy na dbanie o porządek i ład w miejscu pracy.
- ad. 5 Badania kontrolne wymagane są gdy pracownik choruje powyżej 30 dni. Bez zaświadczenia o braku zdrowotnych przeciwwskazań pracownik nie może wrócić do pracy.
- ad. 7 Pracownik powinien okazać gotowość do wprowadzania wskazówek kierownictwa w kwestii BHP, nawet jeśli rozciągałoby to w czasie, wykonanie pracy.
Szczególne prawa pracowników
Art. 210.
§ 1. W razie gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego.
§ 2. Jeżeli powstrzymanie się od wykonywania pracy nie usuwa zagrożenia, o którym mowa w § 1, pracownik ma prawo oddalić się z miejsca zagrożenia, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego.
§ 3. Za czas powstrzymania się od wykonywania pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia w przypadkach, o których mowa w § 1 i 2, pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.
§ 4. Pracownik ma prawo, po uprzednim zawiadomieniu przełożonego, powstrzymać się od wykonywania prac wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej w przypadku, gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagrożenie dla innych osób.
(komentarz) Brak instrukcji BHP przy urządzeniu stosowanym w procesie pracy (np. kserokopiarka), nie powoduje bezpośredniego zagrożenia dla pracownika. Chociaż więc istnieje wymóg wywieszenia prawidłowych instrukcji, zatwierdzonych przez pracodawcę, ich brak nie uprawnia pracownika do skorzystania z prawa przysługującego w art.. 210 kodeksu pracy. Sytuacja taka może mieć miejsce w przypadku dojazdu samochodem do klienta. Jeżeli stan techniczny samochodu budzi zastrzeżenia i jego dalsza eksploatacja może grozić bezpośrednio kierowcy auta lub innym uczestnikom ruchu drogowego, pracownik może skorzystać z w/w prawa.
Odpowiedzialność za naruszenie przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy - cztery rodzaje odpowiedzialności
Odpowiedzialność porządkowa
Odpowiedzialność porządkowa związana jest z nieprzestrzeganiem przepisów BHP lub regulaminu pracy (np. opuszczenie stanowiska pracy bez pozwolenia, nietrzeźwość, spożywanie alkoholu w pracy) – Kodeks Pracy Art. 108-113.
Pracodawca w ramach odpowiedzialności porządkowej może:
- - udzielić upomnienia,
- - udzielić nagany,
- - nałożyć karę pieniężną w wysokości jednej stawki dziennej (do wysokości 10% wynagrodzenia).
(komentarz) Przed ukaraniem pracownika powinno się go najpierw wysłuchać. Kara nie może być zastosowana po upływie 2 tygodni od powzięcia wiadomości o naruszeniu obowiązku pracowniczego i po upływie 3 miesięcy od dopuszczenia się tego naruszenia. O zastosowanej karze pracodawca zawiadamia pracownika na piśmie, wskazując rodzaj naruszenia obowiązków pracowniczych i datę dopuszczenia się przez pracownika tego naruszenia oraz informując go o prawie zgłoszenia sprzeciwu i terminie jego wniesienia. W razie odrzucenia przez pracodawcę sprzeciwu, pracownik może wystąpić do sądu pracy o uchylenie nałożonej kary. Karę administracyjną uważa się za niebyłą, a odpis zawiadomienia o ukaraniu usuwa z akt osobowych pracownika po 12 miesiącach jego nienagannej pracy.
Odpowiedzialność materialna
Odpowiedzialność materialna za szkodę wyrządzoną pracodawcy, dotyczy pracowników, którzy winni są wyrządzonej szkody - Kodeks Pracy Art. 114-122.
Opiera się ona na zasadach:
- - odpowiedzialność zawiera się w granicach straty,
- - winny nie odpowiada za szkodę wynikłą w związku z działaniem w granicach dopuszczalnego ryzyka,
- - jeśli winę ponosi kilka osób, to każdy z nich odpowiada zgodnie ze stopniem przyczynienia się do niej i stopniem winy,
- - przy winie nieumyślnej pracownika, odszkodowanie nie może przewyższać, trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody; przy winie umyślnej, nie ma ograniczeń w kwocie odszkodowania.
Odpowiedzialność za mienie powierzone pracownikowi - Kodeks Pracy Art. 124-126: Pracownikowi, któremu powierzono z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się (pieniądze, narzędzia, odzież) odpowiada w pełnej wysokości za szkodę powstałą w tym mieniu.
Odpowiedzialność karna
Odpowiedzialność karna związana jest z popełnieniem czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia (chyba że społeczna szkodliwość popełnionego czynu jest znikoma).
Art. 160. Kodeksu karnego
§ 1. Kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
§ 3. Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 lub 2 działa nieumyślnie podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
Art. 163. Kodeksu karnego
§ 1. Kto sprowadza zdarzenie, które zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, mające postać:
- 1) pożaru,
- 2) zawalenia się budowli, zalewu albo obsunięcia się ziemi, skał lub śniegu [...] podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat dziesięciu.
§ 2. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
§ 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12
§ 4. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 2 jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Art. 164. Kodeksu karnego
§ 1. Kto sprowadza bezpośrednie niebezpieczeństwo zdarzenia wymienionego w art. 163. § 1. podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
§ 2. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
Art. 165. Kodeksu karnego
§ 1. Kto sprowadza niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia wielu osób albo dla mienia w wielkich rozmiarach: 3) powodując uszkodzenie lub unieruchomienie urządzeń użyteczności publicznej, w szczególności urządzenia dostarczającego wodę, światło, ciepło, gaz, energię albo urządzenia zabezpieczającego przed nastąpieniem niebezpieczeństwa powszechnego lub służącego do jego uchylenia, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Art. 168. Kodeksu karnego
Kto czyni przygotowania do następstwa określonego w art. 163 § 1, art. 165 § 1, [...] podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
Odpowiedzialność wykroczeniowa
Odpowiedzialności za wykroczenie podlega ten tylko, kto popełnia czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia (Kodeks wykroczeń) pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny lub nagany.
Art. 70. Kodeksu wykroczeń
§ 1. Kto, będąc niezdolny do czynności, której nieumiejętne wykonanie może wywołać niebezpieczeństwo dla życia zdrowia człowieka, taką czynność przedsiębierze albo kto porucza ją osobie do jej wykonania niezdolnej lub wbrew obowiązkowi nadzoru dopuszcza się do wykonania takiej czynności przez osobę niezdolną. Podlega karze aresztu albo grzywny.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto wbrew obowiązkowi zachowania trzeźwości znajduje się w stanie po użyciu alkoholu lub pod działającego środka i podejmuje w tym stanie czynności zawodowe.
§ 3. W razie popełnienia wykroczenia określonego w § 1 lub 2, można orzec podanie orzeczenia do publicznej wiadomości w szczególny sposób.
Art. 71. Kodeksu wykroczeń
Kto przez wadliwe wykonanie urządzeń lub uczynienie ich niezdatnymi do funkcjonowania zgodnie z przeznaczeniem; przez niewłaściwe ich użytkowanie lub samowolne uruchomienie wywołuje stan niebezpieczny dla życia lub zdrowia człowieka, podlega karze aresztu albo grzywny.
Art. 72. Kodeksu wykroczeń
Kto wbrew swemu obowiązkowi nie dokonuje odpowiedniego zabezpieczenia miejsca niebezpiecznego dla życia lub zdrowia człowieka, podlega karze aresztu albo grzywny
Art. 73. Kodeksu wykroczeń
Kto wbrew swemu obowiązkowi nie zawiadamia odpowiedniego organu lub osoby o wiadomym mu niebezpieczeństwie grożącym życiu lub zdrowiu człowieka albo mieniu w znacznych rozmiarach, podlega karze aresztu lub grzywny.
Art. 74. Kodeksu wykroczeń
§ 1. Kto niszczy, uszkadza, usuwa lub czyni nieczytelnymi znaki lub napisy ostrzegające o grożącym niebezpieczeństwie życia lub zdrowia człowieka albo ogrodzenie lub inne urządzenie zapobiegające takiemu niebezpieczeństwu, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny.